Atrakcje turystyczne

Umocnienia pograniczne

   W okolicach Starego Miasta pod Śnieżnikiem turyści mogą zauważyć obiekty czechosłowackich umocnień obronnych, pochodzące z lat 1937-1938. Ich budowa wchodziła w skład przygotowań Czechosłowacji przeciw agresji faszystowskich Niemiec. Ta koncepcja obronna bazowała na ówczesnych, przede wszystkim francuskich poglądach, że najlepszym zabezpieczeniem granic jest wybudowanie potężnego stałego umocnienia, które zatrzyma atak wroga, pozwoli na przeprowadzenie mobilizacji i przejście do decydującego kontrataku. Poprzez budowę umocnień pogranicznych rząd czeski również starał się zmienić niekorzystną proporcję sił między Niemcami a Czechosłowacją.

   Plan niemiecki przewidywał jednoczesny atak wojsk niemieckich na Morawy z Górnego Śląska i Dolnej Austrii, poprzez który czeskie siły zbrojne miały być podzielone, a następnie szybko pokonane. Ponieważ południowa część Moraw była chroniona poprzez neutralność Austrii – jak się okazało później, niestety łatwą do obalenia –  za najbardziej zagrożony odcinek granicy był uważany północny obszar między rzekami Łaba a Odra.

Z tego powodu największy zakres prac umocnieniowych zdecydowano zlokalizować właśnie na tym obszarze, który według zdania sztabu głównego miał największe znaczenie dla obrony Czechosłowacji. Pozostałe części pogranicza, ewentualnie ciężko przejezdne lub trudne odcinki górskie, miały być chronione za pośrednictwem kilku linii umocnienia lekkiego, wspartych na bardziej zagrożonych odcinkach poprzez obiekty ciężkie lub twierdze.

   Charakterystycznym typem umocnienia lekkiego na całym obszarze pogranicza, a więc też w okolicach Starego Miasta, był schron bojowy wz. 37 (tzw. rzopik). Został zaprojektowany przez czechosłowackich techników i w swoim czasie był obiektem bardzo nowoczesnym. Jego prosta konstrukcja nie posiadała żadnych pomieszczeń tyłowych, potrzebnych w przypadku dłuższego boju. Obiekty wz. 37 były budowane w zwartych ciągach, zazwyczaj w dwóch lub trzech liniach. W ten sposób powstały przegrody, przez które wróg nie mógł przedostać się w głąb kraju. Przy tym z korzyścią wykorzystywano fakt, że granice Czech są w większości górzyste, dlatego linie umocnień konsekwentnie wykorzystywały nierówności terenu. Schrony występują w kilku wersjach budowlanych, przystosowanych do prowadzenia bocznego ognia. Ściana czołowa była w stanie wytrzymać ogień z armaty kalibru 105 mm. Załogę „rzopiku” stanowiło 6 żołnierzy wraz z dowódcą, uzbrojonych w lekkie, ewentualnie ciężkie karabiny maszynowe. Największą wadą umocnień lekkich był kompletny brak broni przeciwpancernej. Na Ziemi Staromiejskiej, na odcinku od miejscowości Hynčice pod Sušinou do wzgórza Kutný vrch, wybudowano łącznie 57 schronów wz. 37.

    W miejscu najbardziej narażonym na atak wroga, w pobliżu Starego Miasta, rozpoczęto budowę umocnienia ciężkiego. Linie umocnień lekkich miały za zadanie zatrzymać wroga do czasu, zanim nastąpi kontratak wojsk polowych, natomiast umocnienia ciężkie musiały być w stanie prowadzić własną obronę bez pomocy piechoty.  W schronach ciężkich miała stacjonować stała załoga, która w przypadku ataku musiałaby przez dłuższy czas samodzielnie opierać się wrogowi. Dlatego obiekty te posiadały rozbudowane zaplecze z nowoczesnym wyposażeniem technicznym, które miało ułatwić długotrwającą obronę. Zakładano, że wróg nie będzie w stanie pokonać tej linii.

    Podstawą linii umocnień ciężkich był zwarty szereg samodzielnych schronów piechoty, potężnych budowli żelbetonowych z rozbudowanym systemem pomieszczeń podziemnych. Obiekty ciężkie występowały w dwóch wersjach: schron piechoty (jednostronny, obustronny i samodzielny) oraz schron artyleryjski. Obydwa typy schronów mogły być połączone systemem korytarzy podziemnych, tworząc tzw. grupy warowne, albo je budowano jako samodzielne obiekty przy ważnych trasach komunikacyjnych, mostach itp. 

    Typowym i najbardziej znanym obiektem umocnienia ciężkiego był schron piechoty, który posiadał grube ściany i stropy, wytrzymujące ogień z praktycznie wszystkich ówczesnych typów broni. Z górnej części schronu wystawały 3 lub 4 pancerne dzwony obserwacyjne lub od 2 do 4 kopuł pancernych, które służyły do obserwacji przeciwnika lub kierowania ogniem; większość dzwonów i kopuł miała także własne uzbrojenie. Główną częścią schronu było górne piętro – pomieszczenie artyleryjskie wyposażone w karabiny maszynowe i broń przeciwpancerną; w części podziemnej znajdowały się magazyny amunicji, pomieszczenia koszarowe, magazyny żywności i maszynownie. Każdy schron posiadał także własną studnię. Załogę najmniejszego typu schronu piechoty tworzyło od 10 do 20 żołnierzy, w przypadku schronu średniej wielkości 30 żołnierzy, a w obiektach o uzbrojeniu specjalnym (miotacz min, obrotowa wieża karabinów maszynowych) około 40 żołnierzy, Na Ziemi Staromiejskiej z planowanych szesnastu schronów na linii Hynčice pod Sušinou – Kutný vrch udało się wybudować tylko sześć obiektów (StM-30 „Potok”, StM-31a „Borek”, StM-31b „Ozdravovna”, StM-32 „Krajní”, StM-33 „Lesík” oraz StM-34 „Svah”). Zakończona została tylko część budowlana, natomiast wyposażenie w pancerne dzwony i kopuły, uzbrojenie oraz urządzenia techniczne już nie zdążono zainstalować.

    Najpotężniejsze są StM-31a „Borek” i StM-31b „Ozdravovna”, zaliczane do stopnia wytrzymałości III. Ściany górnego piętra mają grubość 125 cm, ściana czołowa 275 cm, a strop 250 mm. Najmniejszym obiektem jest StM-33 „Lesík” o stopniu wytrzymałości II. Ściany górnego piętra mają grubość 80 mm, ściana czołowa 175 cm, a strop 150 mm.

    Głównymi elementami uzbrojenia ciężkich schronów bojowych na Ziemi Staromiejskiej, za wyjątkiem schronu StM-33 „Lesík“, miała być armata przeciwpancerna wz. 36 o kalibrze 47 mm połączona z ciężkim karabinem maszynowym wz. 37 o kalibrze 7,92 mm. Zasięg armaty wynosił 5880 m, na odległość 1 km była w stanie przebić pancerz o grubości 50 mm. Karabin maszynowy miał zasięg 3200 m, a prędkość ognia 500 strzałów/min. Schron StM-34 „Svah” ponadto posiadał miotacz min wz. 38. Miotacz zaprojektowano dla wykorzystania w terenach górskich. Jego kaliber wynosił 90 mm, masa granatu 6,92 kg, a zasięg od 300 do 4400 m. Do uzbrojenia „rzopików” oraz jako dodatkowa broń schronów ciężkich był przeznaczony lekki karabin maszynowy wz. 26. Broń ta, za względu na swoją niezawodność, stała się symbolem nowoczesności czechosłowackiego przemysłu zbrojeniowego w okresie międzywojennym. Karabin maszynowy miał kaliber 7,92 m oraz zasięg 3200 m przy prędkości ognia 200 strzałów/min. Czeskim technikom i robotnikom udało się zaprojektować i wyprodukować broń, która w swoim czasie należała do najlepszych na świecie.

    Umocnienia czechosłowackie budowane w latach 1935-1938 w okresie międzywojennym były zaliczane do najbardziej doskonałych systemów fortyfikacyjnych w Europie. Ich koncepcja była wzorowana na nowoczesnych fortyfikacjach francuskich (Linia Maginota), a w przypadku wielu rozwiązań technicznych były od nich lepsze.